ប្រវត្តិសាស្រ្តប្រទេសខ្មែរ

        ដោយសារតែអាក់ខាននៃការសិក្សាស្រាវជ្រាវបុរេប្រវត្ថិរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ទើបមិនមាននរណាម្នាក់បាន ដឹងឲ្យប្រាកដថា តើប្រជាជនខ្មែរបានរស់នៅលើទឹកដីរបស់ខ្លួនតំាងពីពេលណាមក។ បើតាមផ្ទាំងសិលាស្ថិតក្នុង រូងភ្នំនៅភាគខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជា បានឲ្យដឹងថា មនុស្សដែលបានប្រើប្រាស់ដុំថ្មធ្វើជាឧបករណ៍បានរស់នៅ ក្នុងរូងភ្នំតាំងពីដើម សតវត្សទី៤០០០ មុនគ.ស ហើយដំណំាស្រូវត្រូវដំាដុះនៅលើទឹកដីកម្ពុជាតំាងតែពីមុនសតវត្ស​​​​​​​​​​​​​​ទី១នៃព.ស មកម្ល៉េះ។ ប្រជាជនកម្ពុជាដំបូង បានរស់នៅទីនេះ មុនកាលបរិច្ឆេទខាងលើទៅទៀត ហើយប្រហែលជានិរទេសមកពីភាគខាងជើង ទោះបីពុំបានដឹងពីភាសានិយាយ និងជីវិតរស់នៅរបស់ពួកគេក៏ដោយ។ នៅដើមសតវត្សទី១ នៃព.ស ពួកអ្នកជំនួញជនជាតិចិន  បានចាប់ផ្តើមសរសេរពីវត្តមានអាណាចក្រមួយ ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដែលស្ថិតលើឆ្នេរនិងនៅឆ្ងាយពីមាត់សមុទ្រ។ អាណាចក្រនេះ មានលក្ខណៈពាក់ព័ន្ធរួចទៅហើយ ជាមួយនិងវប្បធម៌ឥណ្ឌា ដែលបានផ្តល់នូវអក្ខរក្រម ទម្រង់សិល្បៈ រចនាបទនៃស្ថាបត្យកម្ម  សាសនា ហិណ្ឌូ និងព្រះពុទ្ធ និងប្រព័ន្ធនៃការបែងចែកថ្នាក់ដឹកនំា ។ បើតាមជំនឿអ្នកស្រុកវិញ ថា លក្ខណៈសំខាន់នៃព្រលឹងវិញ្ញាណខ័ន្ធ បុព្វបុរសគឺមានការទាក់ទងឬលាយឡំជាមួយសាសនាឥណ្ឌា ហើយបានបន្សល់ទុកនូវឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ។ វប្បធម៌ អរិយធម៌ប្រទេសកម្ពុជានាសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ មានឬសគល់តំាងពីសតវត្សទី១ រហូតដល់សតវត្សទី៦ ដែលពេលនោះស្ថិតក្នងសម័យហ្វូណន ជាសម័យមួយដែលចណាស់ជាងគេ ក្នុងអាំស៊ីអាគ្នេយ៍យើងនេះ។ ចាប់ពីពេលនោះមក គឺជាពេលនៃការវិវត្តភាសាខ្មែរ ដែលជាផ្នែកមួយនៃអំបូរមន ខ្មែរ ហើយមានលាយជាមួយនិងភាសាបាលីសំស្រ្កឹត។ ឧ, ពួកប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា ប្រជាជនកម្ពុជាមានលក្ខណៈខុសប្លែកពីប្រទេសជិតខាង ដោយសារ សម្លៀកបំពាក់ ដូចជា ការប្រើប្រាស់ក្រមា យកមកជូតក្បាលជំនួសឲ្យការពាក់មួកជាដើម។ សម័យហ្វូណន បានត្រួតត្រាយផ្លូវខ្មែរឲ្យបានឆ្ពោះទៅរកអាណាចក្រអង្គរ ជាមួយនិងការកានកាប់អំណាច ដោយព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ ក្នុងឆ្នំា ៨០២។ ៦០០ ឆ្នំា បន្ទាប់ បានបង្ហាញឲ្យឃើញពីឥទ្ធិពលដ៏ខ្លំាងក្លានៃអាណាចក្រខ្មែរ ដែលពេលនោះមានផ្ទៃដីលាតសន្ធឹង យ៉ាងធំធេងក្នុងភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយមានព្រំដែនជាប់និងប្រទេសភូមា ភាគខាងកើតជាប់និង សមុទ្រចិនខាងត្បូង ឬឯភាគខាងជើងជាប់និងប្រទេសលាវ។ ព្រះមហាក្សត្រអំឡុងពេលនោះ បានសាងសង់ប្រាសាទបុរាណជាច្រើន ដូចជាប្រាសាទ អង្គរវត្ត ដែលជាអច្ឆរិយវត្ថុទី៧ នៅលើពិភពលោក ។ ព្រះមហាក្សត្រដែលសម្រេចបានជោគជ័យដ៏ធំធេងអស្ចារ្យនេះ រួមមានព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី២ ព្រះបាទឥន្រ្ទវរ្ម័នទី១ ព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ និងព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ព្រមទាំងបង្កើតស្នាដៃឯកវិស្វកម្មបែបបុរាណដូចជា ប្រព័ន្ធធារាស្រ្តដ៏មានប្រយោជន៍បំផុត ក្នុងនោះ មានដូចជា បារាយ( បឹងដ៏ធំមួយបង្កើតឡើងដោយមនុស្ស) និងព្រែកជីកដែលអាចផ្តល់ដល់ប្រជាជននូវលទ្ធភាពធ្វើស្រែបានបីដងក្នុងមួយឆ្នំា ហើយជាងនេះទៀតសោត ផ្នែកខ្លះនៃប្រព័ន្ធនេះ ត្រូវបានយកមកប្រើប្រាស់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃទៀតផង។

ស្ថានភាពសង្គមមុនសម័យអង្គរ

        នៅដើមគ.ស មានរដ្ឋមួយដែលសំខាន់ជាងគេបានកើតឡើងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ មានឈ្មោះថា អាណាចក្រភ្នំ ។ តាមឯកសារអ្នកកាទូ កាងថៃ (ចិន) បឋមក្សត្រនៃអាណាចក្រភ្នំឈ្មោះ ហ៊ុន ទៀន នៅឧបទ្វិបឥណ្ឌូចិន ក្នងអំឡុង ៥ ស.វ អាណាចក្រភ្នំជាមហាអំណាចមួយ ដែលមានរដ្ឋចំណុះមួយចំនួន។ ឆ្លៀតឱកាសនៃការធ្លាក់ចុះខ្សោយនៃអាណាចក្រភ្នំ ព្រះរាជា នករចេនឡា  នាម ភវរ្ម័ន បានលើកទ័ពមកវាយនិងដាក់អាណាចក្រភ្នំជាចំណុះ។ ក្រោយមក ចេនឡា ក៏បានទទួលឋានជារដ្ឋអធិបតេយ្យរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សទី២ នៃស.វ ទី៨។ នៅស.វ ទី៨ ចេនឡាស្ថិតក្នុងសម័យកាល ខ្មៅងងឹតគ្មានស្ថេរភាពផ្នែកនយោបាយ ដោយការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុង។ នេះជាមូលហេតុនំាឲ្យជ្វា ហ៊ានលូកដៃមកកកូរក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់ជាតិ។ 

ស្ថានភាពសង្គមសម័យអង្គរ

        

ពីឆ្នំា ៨០២ ដល់ ៩៤៤ ជាដំណាក់កាលនៃការកសាងជាតិឡើងវិញ។ តែរហូតដល់ពាក់កណ្តាលទី១ នៃសតវត្សទី៩ ការបង្កើតក្រុងអង្គរគឺជាការបង្កើតរបបគ្រប់គ្រងថ្មីមួយ ដោយព្រះបាទ 

ជ័យវរ្ម័នទី២។ ទ្រង់បានរៀបចំសន្តតិវង្សអង្គរមុនគេបង្អស់ ព្រមទាំងបានគ្រង់រាជ្យយូរជាងក្សត្រអង្គមុនៗទៀតផង ( ៨០២ ដល់ ៨៥០)។ ក្នុងដំណាក់កាលនោះ មានព្រឹត្តការណ៍ជាច្រើនដូចជា ការរំដោះជាតិ ចេញពីការត្រួតត្រារបស់ជ្វា ការបង្រួបបង្រួមជាតិ ការកសាងរាជធានី សោធបុរៈ ការខិតខំពង្រីក នយោបាយ ដើម្បីពង្រឹកវិស័យកសិកម្មនិងសេដ្ឋកិច្ចនៅសម័យនោះ។ ពីឆ្នំា ៩៤៤ ដល់ ១១៧៧ ជា ដំណាក់កាលរុងរឿងនិងរីកចម្រើននៃអាណាចក្រអង្គរ។ ពីឆ្នំា ១១៧៧ ដល់ ១២១៨ គ.ស ជាដំណាក់ កាលរុងរឿងបំផុតរបស់ប្រវត្ថិសាស្រ្តប្រទេសកម្ពុជា ដែលពុំធ្លាប់មានក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តជាតិ ហើយផ្តើម ឡើងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ។ ព្រះអង្គជាព្រះមហាក្សត្រដែលបានរំដោះប្រទេសចេញពី ការគ្រប់គ្រងរបស់ចាម ហើយដឹកនំាប្រទេសទៅកាន់យុគមួយឈ្មោះថា យុគមាស ។ 

ស្ថានភាពសង្គមក្រោយសម័យអង្គរ

        ឆ្នំា ១៤៣១ ព្រះបាទ ពញាយ៉ាត បានផ្លាស់រាជធានីចេញពីក្រុងអង្គរមកតាំងនៅទួលបាសាន បន្ទាប់មកក៏លើកពីទួលបាសាន មកតាំងនៅភ្នំដូនពេញ ( ចតុមុខ) វិញ។ លុះសម្រេចការសាងសង់ ហើយ ព្រះរាជាប្រទាននាមនគរថា ក្រុងចតុមុខមង្គលមហានគរក្នុងឆ្នំា ១៤៣៧ គ.ស  ព្រះអង្គបាន សម្ពោធរាជធានី។ ក្រោយពីព្រះបាទ ពញាយ៉ាត សុគតទៅ សង្គមខ្មែរត្រូវបែកបាក់ ឈ្លោះ កាប់សម្លាប់គ្នា ឥតឈប់ឈរ រាស្រ្តរងទុក្ខរហូតដល់ប្រទេសត្រូវបែងចែកជាបី។ 

• អាណាចក្រខាងជើង មានរាជធានីនៅកំពង់សៀម គ្រប់គ្រងដោយព្រះបាទ ស្រីរាជា ។ 
• អាណាចក្រខាងកើត មានរាជធានីនៅស្រីសរឈរ គ្រប់ក្រងដោយព្រះបាទ ស្រីសុរិយោទ័យ ។ 
• អាណាចក្រខាងត្បូង មានរាជធានីនៅចតុមុខ គ្រប់គ្រងដោយ ព្រះបាទ ធម្មរាជា។ 

ការបែកបាក់ និងចម្បំាងឥតឈប់ឈររវាងបក្សពួកខ្មែរ ទំាងបីនេះ បានផ្តល់ផលវិបាកដល់ សង្គម ខ្មែរដូចជា ៖ ចោរកម្ម ការកាប់សម្លាប់ និងគ្រោះទុរភិក្ស។ ខ្មែរស់នៅក្នុងភាពខ្លោចផ្សារបែបនេះ អស់រយៈពេលជាង ១០ឆ្នំា ពីឆ្នំា ១៤៧៥ ដល់ ១៤៨៥ ទើបព្រះបាទ ច័ន្ទរាជាព្យាយាមបញ្ចប់សង្គ្រាមគ្នា ឯងនេះ ដោយពឹងសៀម មកជួយ។ នៅក្នុងឆ្នំា ១៥២៩ ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរបានយាងទៅគង់នៅ ទីក្រុងលង្វែក ។ ព្រះបាទ ចន្ទរាជា បានស្តារប្រទេសឡើងវិញលើគ្រប់វិស័យ។ ក្នុងវិស័យយោធា កងទ័ព ខ្មែរ បានចូលវាយលុកនៅប្រទេសសៀមរហូតដល់ក្រុងអយុធ្យា។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅចុងសតវត្សទី១៦ រឹទ្ធានុភាពអាណាចក្រកម្ពុជាត្រូវថយចុះ ជាហេតុធ្វើឲ្យសៀមលើកទ័ពមកវាយក្រុងលង្វែកបានក្នុងឆ្នំា ១៥៩៣។​ ការបែកបាក់ក្រុងលង្វែកជាឱកាសមួយឲ្យសៀមពង្រីកឥទ្ធិពលកាន់តែខ្លំាងឡើងៗ មកលើប្រទេសកម្ពុជា។ ម្យ៉ាងទៀត បានធ្វើឲ្យខ្មែរ បាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្តិ ក្បួនច្បាប់ អ្នកប្រាជ្ញបណ្ឌិត ហើយ វប្បធម៌ខ្មែរក៏បានហូរចូលក្នុងប្រទេសសៀមអស់។ ភាពបរាជ័យក្នុងសម័យលង្វែក បានធ្វើឲ្យកម្ពុជា ធ្លាក់ជាចំណុះសៀម ។ នៅឆ្នំា ១៦១៣ គ.ស ព្រះបាទ ស្រីសុរិយោពណ៌ បានដាក់រាជ្យឲ្យបុត្រានាម ជ័យជេដ្ឋាទី២ ( ១៦១៨ ដល់ ១៦២៨) ព្រះអង្គបានលើករាជធានី មកតំាងនៅឧត្តុង្គ។ នៅចន្លោះឆ្នំា ( ១៦២០ ដល់ ១៨៦៣) មានព្រឹត្តការណ៍ជាច្រើនដូចជា ទំនាក់ទំនង ខ្មែរ សៀម និង ខ្មែរ យួន ព្រម ទាំងព្រឹត្តការណ៍ចម្បងពីរទៀត គឺសម្ព័ន្ធភាពរវាងខ្មែរ យួន និងការដណ្តើមអំណាចគ្នា រវាងយួន និង សៀមលើប្រទេសកម្ពុជា។ 

កម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង

       សន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី១១ សីហា ១៨៦៣ នៃគ.ស ស្តីពីអាណាព្យាបាលបារាំងលើប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានសៀមជាគូប្រជែងនិងបារាំងប្រឆាំងយ៉ាងខ្លំាង ។ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះ បារាំងបានយល់ព្រម ប្រគល់ខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាបឲ្យទៅសៀម ។ រហូតដល់ឆ្នំា ១៨៦៧ គ.ស ទើបសៀមទទួលស្គាល់ សិទ្ធត្រួតត្រារបស់បារាំងលើកម្ពុជា។ ក្នុងការប្រើប្រាស់វិធីដំបូង បារាំងបានប្រើវិធីត្រជាក់ បន្ទាប់មក នៅថ្ងៃទី ១៧ មិថុនា ឆ្នំា ១៨៨៤ គ.ស បារាំងបានឡោមព័ន្ធរាជវាំង ហើយបានគម្រាមគហ្ហែងព្រះបាទ នរោត្តម បង្ខំឲ្យព្រះអង្គចុះសន្ធិសញ្ញាលើអនុសញ្ញាមួយ ដែលបានដកហូតអំណាចទាំងឡាយ របស់ព្រះអង្គ។ ដំណាក់កាលចុងក្រោយ បារាំងបានធ្វើឲ្យកម្ពុជាក្លាយជាទឹកដីសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់វិស័យកសិកម្ម ឲ្យបារាំង ដោយបញ្ចូលកម្ពុជាទៅក្នុងសហព័ន្ធឥណ្ឌូចិនបារាំង។ ដោយសារ ការគេងប្រវ័ញ្ច និងការគាបសង្កត់ពីពួកបារាំងខ្លំាងពេក ប្រជារាស្រ្តខ្មែរ បានងើបបះបោរប្រឆំាងនិងបារាំងជាបន្ត បន្ទាប់ ដូចជា ចលនាតស៊ូរបស់ក្រឡាហោមគង់( ១៨៨៥ ដល់ ១៨៨៦) ចលនារបស់ពិស្ណុលោកឈូក ( ១៨៨៥ ដល់ ១៨៨៦ គ.ស) ។ ទោះបីជាចលនាតស៊ូនេះ ត្រូវបានបង្រ្កាបយ៉ាងឃោរឃៅពីសំណាក់កង ទ័ពបារាំងក៏ដោយ តែបានរីកដុះដាលឥតឈប់ឈររហូតដល់រជ្ជកាលព្រះបាទ សម្តេចស៊ីសុវត្តិមុនីវង្ស ( ១៩២៧ ដល់ ១៩៤១ គ.ស) និងបន្តមកដល់រជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តមសីហនុវរ្ម័ន ក្នុងរាជ្យទី១ ( ១៩៤១ ដល់ ១៩៥៥ គ.ស) ។ 

កម្ពុជានៅចុងសម័យអាណានិគមបារាំង

       ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុវរ្ម័ន បានសោយរាជ្យក្នុងអំឡុងពេលនៃសង្រ្គាមលោកលើកទី២ ។ ពេលនោះ ដោយជប៉ុនមានជោគជ័យនៅបូព៌ានិងអាស៊ីអាគ្នេយ៍ កម្ពុជាបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រាពីរជាន់គឺពីសំណាក់អាណានិគមបារាំងផងនិងជប៉ុនផង។ ក្រោយមកមានចលនាតស៊ូកើតឡើងជាបន្ត បន្ទាប់ ។ ក្រុមដែលគំាទ្រដោយជប៉ុន មានលោកស៊ឹង ង៉ុក ថាញ់ ជាថ្នាក់ដឹកនំា ។ នៅដើមឆ្នំា ១៩៥២ លោក ស៊ឹង ង៉ុក ថាញ់ បានបង្កើតចលនាខ្មែរសេរី។ ក្រុមមួយទៀត ដែលគំាទ្រដោយកុម្មុយនីស្ត បានក្លាយជារណសិរ្សស្នេហាមាតុខ្មែរហៅកាត់ថា ( ខ្មែរឥស្សរៈ មានទូ សាមុត និងស៊ឹង ង៉ុកមិញ ជាប្រធាន)។ 

ការទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំង

         នៅឆ្នំា ១៩៤៥ នៃគ.ស ជប៉ុនបានដណ្តើមកាន់កាប់ប្រទេសកម្ពុជាពីបារាំង។ ពេលនោះជប៉ុន បានលើកលោក ស៊ឹង ង៉ុក ថាញ់ ធ្វើការប្រយុទ្ធប្រឆំាងជាមួយបារាំង។ អសន្តិសុខកើតមានទូទំាង ប្រទេស ធ្វើឲ្យប្រជារាស្រ្តរងទុក្ខវេទនាដោយសារសង្រ្គាម។ ពីឆ្នំា ១៩៥១ ដល់ ១៩៥៣ គ.ស ដោយសារ មានការគាប់សង្កត់ពីមតិសកលលោក និងស្ថានភាពរបស់ខ្លួនចុះខ្សោយផ្នែកនយោបាយនិង យោធា នៅឥណ្ឌូចិន។ ទីបំផុត បារាំងក៏បានយល់ព្រមប្រគល់ឯករាជ្យពេញលេញដល់ប្រទេសកម្ពុជា នៅថ្ងៃទី ៩ វិច្ឆកា ឆ្នំា ១៩៥៣ ។ 

សម័យកាលសង្គមរាស្រ្តនិយមដឹកនំាដោយសម្តេចនរោត្តមសីហនុ 

        ក្រោយពីបារាំងបានប្រគល់ឯករាជ្យបរិបូរណ៍មក នៅខែមិនា ឆ្នំា ១៩៥៥ ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុបានដាក់រាជ្យថ្វាយព្រះបិតា សុរាម្រិត រួចចូលប្រលូកក្នុងការបោះឆ្នោត ដើម្បីក្តោបក្តាប់ អំណាចឲ្យនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ទ្រង់។ តែគណបក្សសង្គមរាស្រ្តនិយមរបស់ទ្រង់មិនទទួល បានការគំាទ្រច្រើននោះទេ ព្រោះមានគណ​បក្សប្រជាធិបតេយ្យដឹកនាំដោយលោក អៀវ កើស ។ សម្តេចសីហនុបានប្រើគ្រប់មធ្យោបាយ ដើម្បីកម្ចាស់គូប្រជែងរបស់ខ្លួនឲ្យវិនាសសាបសូន្យ រួចទ្រង់ក៏ឡើងជាប្រមូលរដ្ឋនៅ ៣ តុលា ឆ្នំា ១៩៥៥។ ប្រទេសមានការស្ងប់សុខអស់រយៈពេល ១៧ឆ្នំា ពីឆ្នំា ១៩៥៣ ដល់ ឆ្នំា ១៩៧០ គ.ស ក្នុងសម័យសង្គមរាស្រ្តនិយមគ្រប់គ្រងដោយសម្តេចនរោត្តមសីហនុ។ 

ក្រោយពីប្រទេសកម្ពុជាមានវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនិងនយោបាយធ្ងន់ធ្ងរ ដោយការលង់ខ្លួនជួយវៀតកុង វៀតណាមខាងជើងក្នុងសង្រ្គាមវៀតណាម ដែលបានអនុញ្ញាឲ្យទ័ពយួនខាងជើងបោះទីតាំងលើទឺកដីខ្មែរ បាននាំឲ្យសង្រ្គាមរាលដាលចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ។ ដោយគេចពីការទួលខុសត្រូវរបស់ខ្លួន យោងតាមសមាជនាខែសីហា ១៩៦៩ ព្រះអង្គបានប្រគល់ភារកិច្ចឲ្យលោកឧត្តមសេនីយលន់ ណុល និងទ្រង់សិរិមតៈជាអ្នកបង្កើត រដ្ឋាភីបាលស្រោចស្រង់ជាតិ ដោយទ្រង់បានភៀសខ្លួនទៅក្រៅប្រទេសមួយរយៈ។ លុះដល់ថ្ងៃ ១៨ មិនា ឆ្នំា ១៩៧០ ក្រុមប្រឹក្សាព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជានិងរដ្ឋសភាបានប្រកាសទម្លាក់សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ចេញពីព្រះប្រមុខរដ្ឋកម្ពុជា។ 

របបសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ

          ថ្ងៃទី ៩ ឧសភា ឆ្នំា ១៩៧០ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា បានប្តូរឈ្មោះទៅជា សាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ នៅក្រោយរដ្ឋប្រហារយោធា ក្រោមការដឹកនំារបស់សេនាប្រមុខលន់ ណុលនិងទ្រង់សិរិមតៈ ។ សម្តេចនរោត្តមសីហនុ បានថ្លែងប្រកាសមិនទទួលស្គាល់ របបក្រុងភ្នំពេញហើយបានប្រកាសបង្កើតរណសិរស្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា និងបង្កើតកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរំដោះជាតិកម្ពុជា។ សមាសភាពនៃគណរដ្ឋមន្រ្តី ត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការនៅប៉េកំាង ក្នុងថ្ងៃទី ១៣ ឧសភា ១៩៧០។ នាយករដ្ឋមន្រ្តីជាវីរជនជើងចាស់ ដែលគំាទ្រសម្តេចសីហនុ លោក ប៉ែន នុត។ ឧបនាយករដ្ឋមន្រ្តីជាសមាជិករបស់បក្សកុម្មុយនីស្ត កម្ពុជា និងជាអតីតតំណាងរាស្រ្តក្នុងរាជរដ្ឋាភិបាលលោក ខៀវ សំផន ។ ចាប់ពីថ្ងៃទី៣០ មេសា ១៩៧០​ កងទ័ពរណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា បានធ្វើការវាយប្រហារយ៉ាងខ្លំាងក្លាលើកងទ័ពសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរនិងអាមេរិក។ រហូតដល់ថ្ងៃទី​ ១៧ មេសា ១៩៧៥ ទើបកងទ័ពរណសិរ្សរួបរួមកម្ពុជាបានផ្តួលរំលំរបបសាធារណៈរដ្ឋលោក លន់ ណុលបាន។ បន្ទាប់មក នៅខែវិច្ឆកា ១៩៧៣ គ្រប់ក្រសួងរដ្ឋក្នុងរាជរដ្ឋាភិបាលនៃរណសិរ្សរួបរួមជាតិកម្ពុជា ត្រូវបានផ្ទេរមកក្រោមការ កាន់កាប់របស់មេដឹកនំា របស់សាឡុត សរវិញ។ 

របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ

         ពីថ្ងៃទី២៥ មេសា ១៩៧៥ ក្រុមខ្មែរក្រហមបានធ្វើមហាសន្និបាត វិសាមញ្ញ ដើម្បីរៀបចំរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីហៅ បានប្តូរប្រទេសទៅជា​ កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យវិញ។ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមាន ប៉ុល ពត ជាអ្នកដឹកនំារបប់នោះ។ ប្រជារាស្រ្តខ្មែរ ត្រូវបានសម្លាប់យ់ាងរង្គាលចំពោះផែនការក៥ ដែលយួនបានដាក់របបនេះ យកទៅអនុវត្តន៍សម្លាប់ខ្មែរអស់ជាង ៣ នាក់ ។ កត្តាសំខាន់ៗដែលធ្វើឲ្យ សាឡុត សរ បានសម្រេចជោគជ័យជាប្រវត្តិសាស្រ្ត មាន ៦ ចំណុច គឺ៖ 

• ដោយសារ សភា និងប្រជារាស្រ្ត អាមេរិកំាងឈប់គំាទ្រសង្រ្គាមហើយឈប់ផ្តល់ជំនួយចំពោះ រដ្ឋាភិបាលសាធារណៈរដ្ឋខ្មែរ។ 
• ដោយសារ សហភាពសូវៀតប្រាថ្នាឲ្យកម្ពុជាក្លាយជា រដ្ឋកុម្មុយនីស្តនៅក្នុងសហព័ន្ធឥណ្ឌូចិន តាមគម្រោងរបស់អង្គការកុម្មុយនីស្ត អន្តរជាតិសូវៀត ។ 
• ដោយសារ ចិនកុម្មុយនីស្តចង់ឲ្យកម្ពុជារបស់ប៉ុល ពត ក្លាយជាបន្ទុករបស់គេ សម្រាប់ទុក្ខ​ នៅក្រោយខ្នងយួន ដើម្បីទប់ទល់ជាមួយឥទ្ធិពលសូវៀត និងសម្រាប់ពង្រីកឥទ្ធិពលចិន នៅក្នុងប្រទេសសៀម 
• ដោយសារ យួនកុម្មុយនីស្ត មានបំណងឲ្យផែនការណ៍ យៀកមិញដែលពួកគេ បង្កើតតាំងពី ឆ្នំា ១៩៣០ នៅកម្ពុជា បានទៅដល់ទីដៅ ដើម្បីឲ្យខ្មែរបានកាប់សម្លាប់គ្នាឯងជំនួសពួកគេ ទៅ តាមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ព្រៃផ្សៃ, រួចហើយខ្មែរត្រូវនៅក្រោមរណបយួន។ 
• ដោយសារនយោបាយដ៏វាងវៃនៃរាជរដ្ឋាភីបាលរួបរួមកម្ពុជានិងរណសិរ្យរួបរួមជាតិកម្ពុជារបស់សម្តេចសីហនុ ដែលមានអានុភាពខ្លំាងក្លាលើឆាកអន្តរជាតិ។ 
• ដោយសារបញ្ញវន្តខ្មែរមួយចំនួនដែលជួបប្រទះអំពើពុករលួយ, អំពើផ្តាច់ការ, និងអយុត្តិធម៌ ក្នុងសង្គមខ្មែរ, ហើយនឹកមមៃដល់ភាពស្អាតស្អំស្មើភាពគ្នានៅក្នុងទ្រឹស្តីនៃលទ្ធិ ម៉ាក់ស៊ីស្ត ឡេនីន្ត។ 

របបសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា 

         ក្រោយពីបានផ្តូលរំលំរបបប៉ុល ពត នៅថ្ងៃទី ៧ មករា ១៩៧៩ ដែលមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីកងទ័ពយួនផងនោះ រណសិរ្សសង្រ្គោះជាតិកម្ពុជា ដែលកើតឡើងនៅថ្ងៃទី២ ធ្នូ ១៩៧៨ បានប្រកាសប្រទេសកម្ពុជាជា សាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា ។បន្ទាប់មក បានប្តូរឈ្មោះថា រដ្ឋកម្ពុជា ដែលមានបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍កម្ពុជា ជាអ្នកដឹកនំា ។ មានរដ្ឋកម្ពុជានេះហើយ ទើបមានព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាម្តងទៀតនៅស្រុកខ្មែរ។ 

ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា 

       នៅថ្ងៃទី២៣ តុលា​ ១៩៩១ សន្ធិសញ្ញាក្រុងប៉ារីសស្តីពីការរួបរួមជាតិបានផ្តល់លទ្ធភាពដល់ការ យាងនិវត្តមាតុភូមិរបស់ព្រះបាទ សម្តេចសីហនុ ។ ព្រះអង្គគ្រងរាជ្យសារជាថ្មីនៅថ្ងៃទី ២៤ កញ្ញា ១៩៩៣ ព្រមទាំងប្តូរឈ្មោះប្រទេសជា ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាវិញ។ រាជរដ្ឋាភិបាលក្នុងអណត្តិនោះ ដឹកនំាដោយ សហនាយករដ្ឋមន្រ្តីពីររួបគឺ សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឬទ្ធិ ជានាយករដ្ឋមន្រ្តីទី១ និងសម្តេចហ៊ុន សែន នាយករដ្ឋមន្រ្តីទី២ ។ 

ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ( ១៩៩៨ ដល់ ២០២០) 

          បន្ទាប់ពីផ្តួលរំលំ​ដោយការធ្វើរដ្ឋប្រហារនៅថ្ងៃទី ៥ កក្កដា ១៩៩៧ ។ គណបក្សហ្វុនស៊ិនប៉ិចត្រូវបានចុះខ្សោយឥទ្ធិពល សមាជិកបក្សជាច្រើនត្រូវបានគេសម្លាប់ក្នុងការប៉ះទង្គិចគ្នានោះ។ តើអ្វីទៅជាមូលហេតុពិតប្រាកដនៃរដ្ឋប្រហាររបស់លោក ហ៊ុនសែន? 

ជាថ្មីម្តងទៀត, លោកហ៊ុន សែន ត្រូវបង្ខំចិត្ត ដើម្បីធ្វើរដ្ឋប្រហារនេះឡើង។ លោក ហ៊ុនសែន បានដឹង ច្បាស់ថា ប្រសិនបើទ្រំាទ្រនៅរហូតដល់ការបោះឆ្នោតក្នុងឆ្នំា ១៩៩៨  លោកនិងបរាជ័យ។ ទាំងនេះ ជាការពិតឥតសង្ស័យ បើលោក ហ៊ុនសែន សង្ឃឹមថា អាចឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោត លោកហ៊ុន សែន មិនធ្វើរដ្ឋប្រហារឡើយ។ អ្វីដែលលោកខ្វះខាតគឺលក្ខណស្របច្បាប់។ លោកហ៊ុន សែន ត្រូវបានលើកដាក់លើ អំណាចដោយយួន ដូច្នេះលោក ត្រូវបរាជ័យក្នុងការបោះឆ្នោតនាឆ្នំា ១៩៩៣ ។ ក្រោយរដ្ឋប្រហារមក គណបក្សប្រជាជនក៏ឡើងដឹកនំារដ្ឋាបាលរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ។ 

អត្ថបទដោយ ៖ សោម សេក កុមារ